LY HÔN VÀ QUYỀN NUÔI CON: TIẾNG NÓI CỦA TRẺ TRÊN 7 TUỔI CÓ PHẢI LÀ QUYẾT ĐỊNH CUỐI CÙNG?

1. Tình huống pháp lý

Anh T. và chị L. đang thực hiện thủ tục ly hôn tại Tòa án. Hai anh chị có một con chung 9 tuổi. Anh T. có thu nhập ổn định, sở hữu nhà riêng và luôn tự tin rằng con trai rất quấn bố nên chắc chắn Tòa sẽ giao con cho anh. Ngược lại, chị L. dù thu nhập thấp hơn nhưng lại là người trực tiếp chăm sóc, đưa đón con đi học từ nhỏ. Tại buổi làm việc với Tòa án, cháu bé bày tỏ nguyện vọng muốn ở với bố. Vậy, nguyện vọng này của đứa trẻ có sức nặng thế nào và Tòa án có căn cứ hoàn toàn vào đó để ra phán quyết hay không?

2. Quy định pháp luật

Để giải quyết tranh chấp quyền nuôi con, Tòa án phải dựa trên nguyên tắc ưu tiên quyền lợi mọi mặt của đứa trẻ theo quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

Căn cứ khoản 3 Điều 208 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 (BLTTDS năm 2015), “Đối với vụ án tranh chấp về nuôi con khi ly hôn hoặc thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn, Thẩm phán phải lấy ý kiến của con chưa thành niên từ đủ bảy tuổi trở lên, trường hợp cần thiết có thể mời đại diện cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em chứng kiến, tham gia ý kiến. Việc lấy ý kiến của con chưa thành niên và các thủ tục tố tụng khác đối với người chưa thành niên phải bảo đảm thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành, khả năng nhận thức của người chưa thành niên, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp, giữ bí mật cá nhân của người chưa thành niên.”

Đồng thời căn cứ khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: “Vợ, chồng thỏa thuận về người trực tiếp nuôi con, nghĩa vụ và quyền của mỗi bên sau khi ly hôn; trường hợp không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con; nếu con từ đủ 07 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con.”

Mặt khác, tại mục II, tiểu mục 24 của Giải đáp số 01/2017/TANDTC ngày 07/4/2017 của TANDTC giải đáp về một số vấn đề nghiệp vụ khẳng định lại “Quy định này thể hiện tính chất đặc thù của vụ án hôn nhân và gia đình, nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của vợ, chồng, con. Do vậy, đối với vụ án hôn nhân và gia đình có liên quan đến người chưa thành niên, việc thu thập tài liệu, chứng cứ để xác định nguyên nhân phát sinh tranh chấp là bắt buộc.”

Như vậy, việc hỏi ý kiến con là thủ tục bắt buộc mang tính tố tụng, nhưng pháp luật dùng từ “xem xét” chứ không dùng từ “quyết định theo”.

Để bảo vệ quyền trực tiếp nuôi con, cha mẹ cần tập trung chứng minh các nhóm điều kiện sau thay vì chỉ dựa vào ý kiến của con:

Bước 1: Chứng minh điều kiện về vật chất (Thu nhập thực tế, chỗ ở ổn định, môi trường sống quanh nhà). Đây là nền tảng để đảm bảo các nhu cầu cơ bản như ăn ở, học tập và vui chơi của trẻ được duy trì hoặc tốt hơn sau khi ly hôn.

Bước 2: Chứng minh điều kiện về tinh thần (Thời gian dành cho con, sự gắn kết tình cảm, đạo đức lối sống của cha mẹ). Tòa án thường ưu tiên người có thời gian thực tế chăm sóc con thay vì người có tiền nhưng lại phó mặc con cho người giúp việc hoặc ông bà.

Bước 3: Thực hiện thu thập các tài liệu minh chứng về việc người kia có các hành vi không phù hợp (như bạo lực gia đình, nghiện ngập, hoặc thường xuyên vắng nhà). Đây là bằng chứng quan trọng để “phản biện” lại nguyện vọng của đứa trẻ nếu nguyện vọng đó bị tác động bởi sự lôi kéo hoặc đe dọa từ một bên.

3. Đánh giá

Dưới góc nhìn pháp lý chuyên sâu, tiếng nói của đứa trẻ 7 tuổi giống như một “kênh tham khảo” có trọng số, nhưng Tòa án mới là người giữ “cán cân” cuối cùng. Tòa án hiểu rằng tâm lý trẻ thơ ở độ tuổi này rất dễ bị tác động, mua chuộc bằng vật chất hoặc bị thao túng tâm lý bởi bên đang trực tiếp chung sống. Không thiếu những trường hợp cha hoặc mẹ cố tình tiêm nhiễm vào đầu con những suy nghĩ tiêu cực về bên còn lại để đứa trẻ đưa ra lựa chọn có lợi cho họ tại phiên tòa.

Sự sắc sảo của một Thẩm phán nằm ở việc nhận diện được đâu là nguyện vọng thực chất xuất phát từ tình cảm tự nhiên, và đâu là nguyện vọng bị “áp đặt”. Nếu một người cha giàu có nhưng thường xuyên đi đêm về muộn, không biết con học lớp mấy, trong khi người mẹ dù khó khăn hơn nhưng lại nắm rõ từng thói quen, tâm lý của con, Tòa án vẫn có xu hướng giao con cho mẹ. “Quyền lợi về mọi mặt” là một khái niệm tổng quát, bao hàm cả sự ổn định về tâm lý và môi trường giáo dục bền vững.

Hơn nữa, việc đưa con ra Tòa để lấy ý kiến là một con dao hai lưỡi về mặt nhân văn. Nó vô tình đặt đứa trẻ vào tình thế phải “chọn bố hoặc chọn mẹ”, gây ra những tổn thương tâm lý không thể hàn gắn. Do đó, việc cha mẹ quá sa đà vào việc tranh giành bằng cách lôi kéo đứa trẻ sẽ bị Tòa án đánh giá là hành vi thiếu thiện chí và có thể gây hại cho sự phát triển của trẻ. “Chiến thắng” tại Tòa bằng mọi giá thông qua tiếng nói của con đôi khi lại là sự thất bại lớn nhất trong việc nuôi dạy một đứa trẻ hạnh phúc.

4. Kết luận

Tổng kết lại, nguyện vọng của con trên 7 tuổi không phải là phán quyết cuối cùng của Tòa án. Đó chỉ là một yếu tố cần để xem xét bên cạnh các điều kiện tiên quyết về kinh tế và khả năng chăm sóc thực tế của cha mẹ.

Cha mẹ không nên chủ quan khi thấy con đứng về phía mình, cũng không nên tuyệt vọng nếu con chọn bên kia. Hãy tập trung xây dựng hồ sơ chứng minh năng lực nuôi dưỡng toàn diện và lộ trình giáo dục rõ ràng. Việc tham vấn ý kiến Luật sư để có cách tiếp cận nhân văn, khéo léo trong việc lấy ý kiến trẻ sẽ giúp bảo vệ quyền lợi nuôi con một cách bền vững nhất. Trong kỷ nguyên thượng tôn pháp luật, mọi phán quyết về quyền nuôi con đều phải hướng tới mục tiêu duy nhất: Tương lai tốt nhất cho thế hệ kế cận.

Trên đây là tư vấn pháp lý mà Luật Bắc Dương tổng hợp và cập nhật. Chân thành cảm ơn Quý độc giả đã quan tâm theo dõi!