NHÂN VIÊN TỰ Ý MANG SẢN PHẨM THIẾT KẾ ĐI BÁN RIÊNG: CÔNG TY CÓ QUYỀN KHỞI KIỆN?

1. Tình huống pháp lý

Tháng 03/2025, anh Vũ được tuyển dụng vào làm chuyên viên thiết kế đồ họa (Designer) toàn thời gian cho một công ty truyền thông sự kiện tại thành phố Hạ Long. Theo hợp đồng lao động và mô tả công việc, nhiệm vụ hằng tháng của anh Vũ là sáng tạo các bộ nhận diện thương hiệu, ấn phẩm truyền thông và giao diện website theo đơn đặt hàng của các đối tác của công ty; đổi lại công ty chi trả lương cứng 15 triệu đồng/tháng cùng đầy đủ các chế độ phúc lợi. Mọi trang thiết bị, máy tính cấu hình cao và phần mềm bản quyền phục vụ thiết kế đều do công ty cung cấp.

Đến đầu năm 2026, anh Vũ nộp đơn xin nghỉ việc để ra làm tự do. Tranh chấp bùng nổ khi công ty phát hiện trên trang cá nhân của anh Vũ đang rao bán công khai một bộ sưu tập gồm hơn 50 mẫu thiết kế giao diện web độc quyền. Đáng nói, đây chính là những sản phẩm mà anh Vũ đã thực hiện trong thời gian làm việc tại công ty. Anh Vũ lập luận rằng do chính tay anh thức đêm sáng tạo ra, sử dụng chất xám của cá nhân anh nên anh là tác giả và có toàn quyền sở hữu, định đoạt để gia tăng thu nhập. Công ty cho rằng anh Vũ đã đánh cắp tài sản trí tuệ của doanh nghiệp để trục lợi bất chính, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín với đối tác nên đã liên hệ Luật sư để tiến hành các thủ tục khởi kiện.

2. Quy định pháp luật

Quyền tác giả và quyền sở hữu đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học được tạo ra theo nhiệm vụ công tác hoặc theo hợp đồng dịch vụ được quy định chi tiết tại Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Căn cứ quy định tại Điều 13 và Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi, bổ sung 2022), pháp luật có sự phân định rạch ròi giữa hai khái niệm quyền sở hữu bao gồm “Quyền tác giả” và “Quyền sở hữu tác phẩm”.

Tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm bằng lao động trí tuệ của mình mà không phải là người hỗ trợ, góp ý chí hoặc cung cấp tư liệu. Tuy nhiên, nếu tác phẩm đó được hình thành trên cơ sở giao nhiệm vụ công tác hoặc theo hợp đồng lao động thì cơ quan, tổ chức giao nhiệm vụ hoặc giao kết hợp đồng lao động mới chính là chủ sở hữu các quyền tài sản đối với tác phẩm, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

Sự phân định này dẫn đến việc phân chia các quyền nhân thân và quyền tài sản rất cụ thể nhằm cân bằng lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động. Căn cứ quy định tại Điều 19 và Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ, anh Vũ với tư cách là người trực tiếp sáng tạo sẽ nắm giữ các quyền nhân thân không thể chuyển nhượng bao gồm quyền đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm, quyền được nêu tên khi tác phẩm được công bố, sử dụng. Ngược lại, công ty truyền thông với tư cách là chủ sở hữu quyền tác giả sẽ độc quyền nắm giữ toàn bộ các quyền tài sản bao gồm quyền làm tác phẩm phái sinh, quyền phân phối, trưng bày, truyền đạt tác phẩm đến công chúng và quan trọng nhất là quyền khai thác thương mại, cho phép hoặc cấm người khác sử dụng tác phẩm.

Khi xem xét hành vi tự ý sao chép và thương mại hóa tác phẩm của người lao động mà không có sự đồng ý của doanh nghiệp, pháp luật quy định các chế tài xử lý rất nghiêm khắc. Căn cứ các quy định về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, hành vi của anh Vũ đã cấu thành lỗi xâm phạm quyền tác giả đối với quyền tài sản của chủ sở hữu căn cứ Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ.

Theo đó, công ty có đầy đủ căn cứ pháp lý để yêu cầu cơ quan quản lý nhà nước xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của anh Vũ, đồng thời có quyền khởi kiện ra Tòa án để buộc anh Vũ phải gỡ bỏ toàn bộ sản phẩm, chấm dứt hành vi rao bán và bồi thường các thiệt hại kinh tế thực tế phát sinh cho doanh nghiệp.

3. Đánh giá

Dưới góc nhìn pháp lý, mâu thuẫn về quyền sở hữu trí tuệ giữa nhân viên sáng tạo và doanh nghiệp là một thực trạng nhức nhối, bắt nguồn từ việc người lao động thường đánh tráo khái niệm giữa “quyền làm tác giả” và “quyền đem sản phẩm đi bán”. Nhiều nhân sự ngành sáng tạo nội dung, thiết kế, lập trình vẫn giữ tư duy nghiệp dư khi cho rằng chất xám của mình phát ra thì mình được quyền sở hữu vĩnh viễn, mà cố tình quên đi rằng bản thân đã nhận tiền lương, sử dụng cơ sở vật chất, hệ thống phần mềm và tệp khách hàng của công ty để hiện thực hóa chất xám đó thành sản phẩm cụ thể.

Trong tình huống cụ thể của anh Vũ, hành vi tự ý đóng gói các sản phẩm thiết kế của công ty để lập trang web bán riêng là một sự vi phạm đạo đức nghề nghiệp và vi phạm trực diện điều cấm của pháp luật về sở hữu trí tuệ. Việc anh Vũ nắm giữ quyền nhân thân chỉ có ý nghĩa giúp anh được ghi tên trong hồ sơ năng lực (Portfolio) để chứng minh năng lực kinh nghiệm, chứ hoàn toàn không mang lại cho anh tư cách pháp lý để định giá và bán các thiết kế này cho bên thứ ba. Toàn bộ nguồn thu nhập từ việc rao bán trái phép này được coi là khoản lợi nhuận bất hợp pháp từ việc xâm phạm tài sản của doanh nghiệp, và lập luận bảo vệ quyền lợi cá nhân của anh Vũ sẽ bị Tòa án bác bỏ hoàn toàn khi công ty đưa ra được Hợp đồng lao động và bảng lương chứng minh quan hệ công tác.

4. Kết luận

Bảo hộ tài sản trí tuệ là mạch máu sống còn của các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo và công nghệ trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt hiện nay. Một lỗ hổng nhỏ trong quản trị nhân sự và bảo mật thông tin có thể khiến doanh nghiệp mất trắng những lợi thế thương mại cốt lõi và đối mặt với rủi ro đền bù cho khách hàng.

Để bảo vệ tối đa quyền lợi của mình và giải quyết triệt để hành vi vi phạm của cựu nhân viên, công ty truyền thông cần thực hiện các bước đi pháp lý bài bản và quyết đoán. Trước hết, bộ phận pháp chế của công ty cần lập tức tiến hành lập vi bằng đối với toàn bộ các trang cá nhân, đường link rao bán sản phẩm của anh Vũ để cố định chứng cứ vi phạm trước khi anh ta kịp xóa dấu vết. Tiếp theo, công ty cần gửi thư cảnh báo chính thức bằng văn bản yêu cầu anh Vũ gỡ bỏ sản phẩm trong vòng 24 giờ và bồi hoàn thiệt hại. Nếu bên vi phạm tiếp tục thách thức, công ty cần nộp đơn khởi kiện vụ án dân sự ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền để yêu cầu phán quyết buộc chấm dứt hành vi xâm phạm, xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại toàn bộ chi phí tổn thất, bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật và giữ vững kỷ cương an toàn thông tin cho doanh nghiệp.

Trên đây là tư vấn pháp lý mà Luật Bắc Dương tổng hợp và cập nhật. Chân thành cảm ơn Quý độc giả đã quan tâm theo dõi!