Đề xuất giảm mức hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội

Ngày 21/6, Quốc hội thảo luận Dự án Luật Tư pháp người chưa thành niên. Về hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên, dự thảo giữ như Bộ luật Hình sự hiện hành, gồm: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ và tù có thời hạn.

Dự thảo đề xuất mức hình phạt cao nhất với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi giảm xuống 15 năm thay vì 18 năm. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội giảm xuống 9 năm tù, hiện là 12 năm. TAND Tối cao cũng đề xuất bổ sung hình phạt cảnh cáo cho người chưa thành niên khi phạm tội ít nghiêm trọng; tội nghiêm trọng do vô ý và có tình tiết giảm nhẹ; mở rộng trường hợp được cho hưởng án treo.

Chánh án TAND tối cao Nguyễn Hòa Bình tại một phiên thảo luận của Quốc hội

Về quan điểm của Công ty Luật Bắc Dương, sở dĩ Quốc hội đưa ra đề xuất giảm mức hình phạt đối với người chưa thành niên vì những nguyên nhân sau đây:

• Tội phạm chưa thành niên chưa đủ nhận thức về hành vi phạm tội

Thứ nhất, sự phát triển tâm lý, sinh lý lứa tuổi: Do sự phát triển về sinh lý cùng những xáo trộn trong đời sống tâm lý của lứa tuổi này nên đã có những ảnh hưởng lệch chuẩn đến hành vi vi phạm pháp luật của thanh thiếu niên. Tìm hiểu các tài liệu nghiên cứu về tâm lý, sinh lý lứa tuổi, có thể thấy rằng, trong giai đoạn 11 tuổi, 12 – 17 tuổi và 18 tuổi, đặc biệt là độ tuổi từ 12 – 15 tuổi thì đời sống tâm lý, sinh lý của lứa tuổi này có sự thay đổi và phát triển khá phức tạp. Điều này là do sự xuất hiện những yếu tố mới của sự trưởng thành, kết quả của sự biến đổi cơ thể, sự tự ý thức, các mối quan hệ xung quanh, hoạt động xã hội… đã tác động đến nhận thức và hành vi của các em.

Sự phát triển nhanh về thể chất đã ảnh hưởng đến xu hướng thực hiện các hành vi bạo lực khi muốn thể hiện sức mạnh bản thân, từ đó dễ dẫn đến hành vi vi phạm pháp luật hình sự như cố ý gây thương tích; chống người thi hành công vụ… Chỉ cần có va chạm nhỏ cũng có thể dẫn đến việc sử dụng hành vi bạo lực để giải quyết và bất chấp những hậu quả nghiêm trọng, suy nghĩ cảm tính, bồng bột.

Bên cạnh đó, tâm lý, sinh lý của người chưa thành niên chưa ổn định, nhân cách chưa hoàn thiện, nhận thức về các vấn đề xã hội còn hạn chế, thậm chí sai lệch, do đó, người chưa thành niên thường có tính cách nông nổi, hiếu thắng, liều lĩnh trước tác động của ngoại cảnh, có đặc tính tò mò, hiếu kỳ nên thiên hướng bắt chước ngay cả những hành vi sai trái của người lớn. Đây là lứa tuổi mà kinh nghiệm sống chưa có hoặc chưa đủ, đặc biệt là khả năng nhận thức về pháp luật còn nhiều hạn chế.

>>> Tham khảo ngay: Thủ tục tái thẩm trong tố tụng dân sự

Thứ hai, về tình cảm: Người chưa thành niên phạm tội thường là người dễ bị các tác động tiêu cực do từng trải qua những bất hạnh trong cuộc sống gia đình (gia đình không hòa thuận, bố mẹ ly hôn, không nơi nương tựa…). Hoặc có những người chưa thành niên gặp rung động đầu đời, do không được gia đình uốn nắn, cộng thêm việc bị vô tình hay cố ý “tiêm nhiễm” những câu chuyện tình lãng mạn trên các phương tiện thông tin dẫn đến những hành vi dại dột, dẫn đến dễ bị kích động, bồng bột, dễ thay đổi tính tình.

Thứ ba, về nhận thức: nhận thức kém, lệch lạc về đời sống xã hội cũng như thiếu hiểu biết về pháp luật dẫn đến quan điểm phiến diện, thiếu hệ thống. Ngoài ra, người chưa thành niên phạm tội thường muốn có những đặc quyền của người lớn nhưng họ lại không hiểu rằng, những quyền lợi này lại gắn liền với trách nhiệm. Đa số người chưa thành niên phạm tội chỉ nhận ra điều này khi họ phải trực tiếp đối mặt với những hậu quả pháp lý được quy định do hành vi nguy hiểm mà bản thân gây ra.

Thứ tư, về nhu cầu, hưởng thụ: Xã hội ngày càng phát triển, các nhu cầu về giải trí, vui chơi ngày càng nhiều và đa dạng, con người lại muốn được thỏa mãn nhưng không đủ khả năng và trong nhiều trường hợp, họ sẽ tìm mọi cách bất chấp đạo đức, bất chấp pháp luật chỉ để thỏa mãn nhu cầu, dục vọng cá nhân. Người chưa thành niên là nhóm người có nhiều nhu cầu nhưng lại ít được đáp ứng, bởi vì, ở độ tuổi này, người chưa thành niên trong giai đoạn dậy thì, biến đổi lớn về mặt tâm lý, sinh lý, các nhu cầu gia tăng, nhưng phần lớn họ chưa có khả năng tự chủ về kinh tế để thỏa mãn nhu cầu của mình.

>>> Tham khảo ngay: Những quyền lợi chỉ dành riêng cho lao động nữ

• Tội phạm chưa thành niên là thế hệ trẻ – tương lai của đất nước, cần tạo điều kiện nhận thức và mở ra lối thoát

Việt Nam có nhiều bộ luật, luật, văn bản dưới luật điều chỉnh về tư pháp hình sự với người chưa thành niên. Phó chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Văn Tiến cho rằng hệ thống pháp luật hiện hành cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Trong đó, hệ thống hình phạt chưa phù hợp với độ tuổi, đặc điểm, tính chất hành vi phạm tội của người chưa thành niên.

Một số hình phạt không có sự phân hóa giữa người chưa thành niên và người trưởng thành. Mức hình phạt tù tối đa áp dụng với người chưa thành niên vẫn còn nghiêm khắc, điều kiện người chưa thành niên được tha tù trước hạn vẫn còn chưa chặt chẽ.

Bên cạnh đó, thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự có người chưa thành niên tham gia cho thấy thủ tục giải quyết còn rườm rà, thời gian giải quyết còn dài. Quan điểm xử lý người chưa thành niên phạm tội vẫn còn nặng về răn đe, áp dụng hình phạt mà chưa xác định việc trừng phạt chỉ nên được sử dụng như là biện pháp cuối cùng… Thay vì áp dụng các biện pháp, chế tài mang tính chất hà khắc, trừng phạt, chúng ta có thể thay thế bằng các biện pháp khác để tăng tính giáo dục, không cách ly các đối tượng này ra khỏi xã hội, tạo môi trường thuận lợi để các cháu phát triển nhân cách, tiếp tục học, khắc phục khuyết điểm, sai lầm.

• Sử dụng biện pháp giáo dục, bồi dưỡng tư tưởng

Để đề cao tính nhân văn nhưng vẫn bảo đảm nghiêm minh của chính sách hình phạt với người chưa thành niên, dự thảo luật mới nên quy định giảm mức hình phạt tù với người chưa thành niên theo từng trường hợp cụ thể. Thay vào đó sẽ áp dụng các chế tài khác, gồm: Cảnh cáo; phạt tiền; cải tạo không giam giữ; tù có thời hạn. Cần có các nguyên tắc cơ bản đối với hoạt động tư pháp người chưa thành niên; đưa ra các biện pháp xử lý chuyển hướng, thể hiện tính ưu việt và nhân văn của hệ thống pháp luật Việt Nam.

TAND Tối cao cũng đề xuất 11 biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội, nhằm thay thế thủ tục tố tụng hình sự để giáo dục, phòng ngừa mang tính xã hội. Trong đó có khiển trách; hạn chế khung giờ sinh hoạt, đi lại; xin lỗi người bị hại; bồi thường thiệt hại; tham gia chương trình học tập, dạy nghề; tham gia điều trị, tư vấn tâm lý bắt buộc; lao động công ích; cấm tiếp xúc; cấm đến một địa điểm nhất định; giáo dục tại xã, phường, thị trấn; giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Trong 11 biện pháp xử lý chuyển hướng có 10 biện pháp xử lý chuyển hướng ngoài cộng đồng, một biện pháp duy nhất là giáo dục tại trường giáo dưỡng, trong đó giữ nguyên 2 biện pháp đang quy định trong Bộ luật Hình sự là khiển trách và giáo dục tại xã, phường, thị trấn. Biện pháp hòa giải tại cộng đồng đang quy định trong Bộ luật Hình sự sẽ được tách thành 2 biện pháp, gồm xin lỗi người bị hại và bồi thường thiệt hại.